Saturday 4 December 2010
Эх нь ТОГООГОО үүрээд БАЯРТАЙ явлаа

“Эх нь Тогоогоо үүрээд Баяртай явлаа” гэхэд Тогоо гэдэг хүүгээ үүрээд, Баяр гэж нэртэй нэг хүнтэй явлаа гэж ухаарна. “Эх нь тогоогоо үүрээд, баяртай явлаа” гэвэл тогоо шанаганы тогоо үүрээд, баярлаж явлаа гэж ухаарна” (Тогоо-тогоо, Баяр-баяр) хэмээн кирилл бичигт том ба жижиг үсэг гэгч нь хэрхэн утга ялгадаг чухал зүйл болох тухайд академич Б.Ринчен “Монгол бичгийн хэлний зүй” бүтээлдээ өгүүлжээ.

Монгол бичигт том, жижиг үсэг гэж байдаггүй бол латин, кирилл бичигт үүнийг хэрэглэдэг ба үгийн утгыг хүртэл үүгээр ялгадаг. Тухайлбал, герман хэлэнд газар болон хүний нэрийг том үсгээр бичихийн хамт...

Wednesday 8 September 2010
Яриа бичиг хоёр ялгаатай

          Одоо цагт монголчууд бидний эрх чөлөөгөө эдэлдэг нэгэн индэр нь интернэт болжээ. Зөв бичгийн дүрэм баримтлахгүй бичих нь энд л хамгийн түгээмэл. Энэхүү дүрмийг баримтлахгүй л бол Монгол улс сөнөчих гээд байгаа зүйл үгүй л дээ. Гэхдээ л хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл гэдэг хүчтэй эд хойно олон нийтэд буруу үлгэр дууриал үзүүлдэг аж. Ердөө л ярьж байгаа шигээ дур дураараа бичээд байвал зөв бичгийн дүрэм гэж байгаад ч яах юм, бусдаас зөв бич хэмээн шаардах ч утгагүй болно.

          Ер нь аливаа хэлэнд бичгийн хэл, ярианы хэл гэсэн хоёр хэлбэр байдаг. Бичиг нь хэдий аман яриатайгаа ойр бай...

Tuesday 3 August 2010
Тэнхим, тэнхэм, тинхим - Аль нь зөв бэ?

 

Дээрх үгийг гурван өөр хэлбэрээр бичсэн байх нь бий. Тухайлбал, МУБИС-ийн багш нарын өрөөний хаягт тэнхэм гэж бичсэн нь харагддаг. Олонх нь тэнхим хэмээн бичнэ, ховор боловч тинхим гэж бас тааралдана. Тэгэхээр энэ гурван хэлбэрийн чухам аль нь зөв бэ?

          “Монгол хэлний дэлгэрэнгүй тайлбар толь”-д “хурал чуулган хийх болон зочин гийчнийг дайлах, хичээллэх том тасалгаа”, “их дээд сургуулийн салбар шинжлэх ухаанаар мэргэшүүлэх хэсэг” гэх мэтийг “тэнхим” хэмээн бичнэ гэжээ. Ц.Дамдинсүрэн, Б.Осор нарын “Монгол үсгийн дүрмийн толь”, Чой.Лувсанжавын “Монгол бичгийн хадмал толь” аль алинд нь ...

Wednesday 28 July 2010
"Эрвээхий" биш "эрвээхэй"

 

Олон жилийн турш бид нэгэн үгийг хоёр янзаар бичиж, дуудсаар иржээ. Энэ бол “эрвээхий” болон “эрвээхэй” гэсэн үгс юм. Мэдээж зөв бичгийн дүрмийн дагуу аль нэг нь зөв байх учиртай. Зөв бичгийн болон бусад толиуд дээр хэрхэн бичсэнийг нь үзье.

ШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэнгээс хамгийн сүүлд хэвлүүлсэн “Монгол хэлний дэлгэрэнгүй тайлбар толь” (2008)-д “хос хоёр далавчтай, цэцгийн шимийг идэж амьдардаг, янз бүрийн өнгө бүхий нэг төрлийн шавж” хэмээн тайлбарлаад “эрвээхэй” гэсэн хэлбэрээр бичнэ гэжээ. Мөн “эрвээхэй” гэдэг “өмхий хатиг гэдэг нэгэн зүйл яр өвчин” байдаг ажээ.

Харин энэ толиноос буса...

Wednesday 14 July 2010
Зөвлөлгөө биш зөвлөгөө

 

Нэгэн үгийг хоёр янзаар бичиж хэвшсэний жишээ бол “зөвлөлгөө”, “зөвлөгөө” билээ. Чухам аль нь зөв бол, толь бичгүүдээс харцгаая. Хамгийн сүүлд хэвлэгдсэн ШУА-ийн Хэл Зохиолын Хүрээлэнгийн бүтээл “Монгол хэлний дэлгэрэнгүй тайлбар толь”-д энэ үгийг “Дагаж мөрдүүлэхээр хэлж сургасан юм” хэмээн тайлбарлаад “зөвлөгөө” хэмээн бичнэ гэжээ. Бид “зөвлөлгөөн” гэх бас нэгэн өөр үг байдагтай андуураад “зөвлөгөө” гэхийг “зөвлөлгөө” хэмээн буруу бичээд хэвшсэн ч байж болох юм.

Цаашлаад Ц.Дамдинсүрэн, Б.Осор нарын “Монгол үсгийн дүрмийн толь”, Чой.Лувсанжав нарын “Монгол бичгийн хадмал толь” гээд бүгдэд н...

Tuesday 6 July 2010
Эмхэтгэл үү, эмхтгэл үү?

 

Нийтлэг тохиолдох том алдаа биш боловч “цогц журамтай болгох эмхтгэх үйлийн нэр” болох “эмхтгэл” хэмээх үгийг “эмхэтгэл” хэмээн бичиж байгаа нь сонин хэвлэлээр тааралддаг. “Эмхэтгэлгэж бичих нь буруу бөгөөд “эмхтгэл” хэмээх нь зөв аж. Зөв буруу аль нь болохыг гагцхүү толь бичиг л бидэнд хэлж өгдөг.

ШУА-ийн Хэл Зохиолын Хүрээлэнгийн бүтээл “Монгол хэлний дэлгэрэнгүй тайлбар толь”-д “эмхтгэл” хэмээн бичнэ гэжээ. Ц.Дамдинсүрэн, Б.Осор нарын “Монгол үсгийн дүрмийн толь”-д бас “эмхтгэл” гэж байна. Харин Я.Цэвэлийн “Монгол хэлний товч тайлбар толь”-д “эмхэтгэл” гэж байх ажээ. Монгол бичгээр энэ ...

Saturday 12 June 2010
Чээжлэх биш цээжлэх

 

Бидний өвөг дээдэс хүний санан тогтоох ой ухааныг тархинд биш цээжинд байдаг хэмээн сэтгэж байсны илэрхийлэл бол “цээжлэх” хэмээх үг билээ. ШУА-ийн Хэл Зохиолын Хүрээлэнгийн бүтээл болох “Монгол хэлний дэлгэрэнгүй тайлбар толь”-д “хүн, амьтны бэлхүүс, хүзүү хоёрын хоорондох хэсэг” болох “цээж” гэдгээс гаралтай үгийг “цээжлэх” хэмээн бичнэ гэжээ. Я.Цэвэлийн “Монгол хэлний товч тайлбар толь”-оос авахуулаад Ц.Дамдинсүрэн, Б.Осор нарын “Монгол үсгийн дүрмийн толь” гээд бүгдэд нь “цээжлэх” хэмээн байсаар атал заримдаа энэ үгийг “чээжлэх” хэмээн буруу бичих нь бий.

Ийнхүү буруу бичээд байгаагийн ш...

Wednesday 26 May 2010
Чингэс биш Чингис

 

Хэн хүнд хамгийн эрхэм зүйл нь өөрийнх нь нэр гэдэг. Хүний нэрийг зөв дуудаж бичих нь том соёл, хүндлэл билээ. Чингис гэдэг цолтой Тэмүүжин хэмээх залуугийн тэртээх 13-р зуунд энэ ертөнцөд дуурсгасан нэр нь одоо бидний нэрийн хуудас болжээ. Бид заримдаа их хааныхаа нэрийг буруу бичиж түүнийг үл хүндлэх нь бий.

“Чингэс хааны нэрэмжит Их засаг их сургууль”, “Чингэс-Соосэ сургууль” гэх мэтээр ташаа бичсэн нь тааралдана. Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд, интернэтээр ч энэ буруу хэлбэр элбэг. Зүй нь “Чингэс” биш “Чингис” хэмээн бичих ёстой. Монгол бичгийн хамгийн эртний дурсгал “Чингисийн чулууны бич...

Sunday 16 May 2010
Дуурайх уу, дууриах уу?

 

Хэл Зохиолын Хүрээлэнгийн бүтээл “Монгол хэлний дэлгэрэнгүй тайлбар толь”-д адил төстэй байхыг хичээхийг “дууриах” гэж бичнэ гэжээ. Сүүлийн үед энэ үгийг дууриах, дуурайх хэмээн хоёр өөрөөр бичих нь элбэг тааралдах боллоо. Чухам аль нь зөв юм бол?

Я.Цэвэлийн “Монгол хэлний товч тайлбар толь”-д мөн дээрх толийн адилаар “дууриах” хэмээн бичнэ гэжээ. Чой.Лувсанжав нарын “Монгол бичгийн хадмал толь”-д ч бас “дууриах” хэмээн байна. “Дуурайх” хэмээн алга.

Харин Ц.Дамдинсүрэн, Б.Осор нарын “Монгол үсгийн дүрмийн толь”-д “дуурайх” гэсэн байх бөгөөд “дуурайл”, “дуураймал” хэмээн бичих нь зөв хэмээсэн ...

Tuesday 11 May 2010
Дараах, дараахь, дараахи - Аль нь зөв бэ?

 

“Дараах” хэмээх үгийг бид “дараахь”, “дараахи” зэргээр даруй гурван янзаар бичиж байна. Одоогийн мөрдөж буй зөв бичихүйн үүднээс чухам аль нь зөв юм бол? ШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэнгээс 2008 онд хэвлүүлсэн “Монгол хэлний дэлгэрэнгүй тайлбар толь”-д энэ үгийг “удаах, дараагийн, тэртээх, хойдох” гэх мэт утгатай гээд “дараах” хэмээн бичнэ гэжээ.

Мөн Ц.Дамдинсүрэн, Б.Осор нарын “Монгол үсгийн дүрмийн толь”-д “дараах” хэмээн бичих нь зөв хэмээжээ. Харин Я.Цэвэлийн “Монгол хэлний товч тайлбар толь”-д “дараахь” хэмээн байх аж. Гэвч энэ толиос хойш гарсан толиуд дээр энэ үгийг “дараах” хэмээн бичи...

idiomatic-dormant